1. Dönem (1924-1930)
2. Dönem (1930-1948)
3. Dönem (1948-1951)
4. Dönem (1951’den günümüze)
MEDRESELERİN KAPATILMASI (1924)
Tevhid-i Tedrisat Kanunu 3 Mart 1924’te çıkarılır, 6 Mart’ta yürürlüğe girer. Medreseler kanunla kapatılmaz; 11 Mart’ta Bakanlık genelgesiyle kapatılır.
Kanunun 4. maddesi gereği medreselerin yerine 4 yıllık İmam ve Hatip mektepleri açılır. Ancak bu okullar uzun ömürlü olmaz. Açıldıktan dört ay sonra kapatılmaya başlanırlar. Zaten yalnızca 29 okul açılmıştır.
1926’da bu okullar “istenen maksat hasıl olmadığından” ve bütçeye yük olduklarından kapatılır. 1928 Harf İnkılabı bahane edilerek İstanbul ve Kütahya’daki İmam ve Hatipler de 1930’da kapatılır. Böylece bütün İmam-Hatip okulları kapanmış olur.
DİN GÖREVLİLERİNİN DEVLET MEMURLUĞUNDAN ÇIKARILMASI (15 Aralık 1927)
İmam ve Hatip mekteplerinin geleceği olmadığından rağbet azalmıştır. Bu gerekçeyle okullarda öğrenci bulunmadığı ileri sürülerek kapatılmıştır.
İMAM VE HATİP MEZUNLARININ ÖĞRETMENLİĞE YÖNLENDİRİLMESİ (1925)
İmam-Hatip okullarının istihdam alanı kalmadığından ve lise kısmı da olmadığından yükseköğrenim şansları yoktur. Bu nedenle Bakanlık kararıyla mezunların köylerde “seyyar öğretmen” olarak görev yapmaları ve sabah, akşam, yatsı namazlarını kıldırmaları kararlaştırılmıştır.
MUSTAFA KEMAL – HASAN ÂLİ YÜCEL (1923)
Bu yıllarda İzmir’de genç bir öğretmen olan Hasan Âli Yücel, Mustafa Kemal’e medreseler hakkında ne düşündüğünü sorar. Mustafa Kemal Paşa da şu cevabı verir:
“Bizim dinimiz akla en uygun ve en doğal bir dindir. Ve ancak bu nedenledir ki son din olmuştur. Bizde ruhbanlık yoktur; hepimiz eşitiz ve dinimizin kurallarını eşit olarak öğrenmek zorundayız. Her birey dinini, din duygusunu, imanını öğrenmek için bir yere muhtaçtır; orası da okuldur.”
Buna rağmen herkese dinini öğretecek olan okullar kapatılmıştır.
2. DÖNEM (1930-1948): DİN ÖĞRETİMİNİN YASAK OLDUĞU DÖNEM
Cumhuriyet kurulduktan sonra birkaç yıl içinde resmî kurumlar ve toplum hayatı dinden sistemli şekilde temizlenmiştir.
Şer’iye ve Evkaf Bakanlığı kaldırılmış, Diyanet İşleri Başkanlığı kurulmuş; tekke, zaviye, medrese, İmam-Hatip okulları ve İlahiyat Fakültesi kapatılmıştır.
1928’de Anayasadan “Devletin dini İslam’dır” ibaresi kaldırılmış; Meclis Başkanının arkasındaki “İşleriniz müşavere iledir...” ayeti yerine “Hâkimiyet milletindir” yazısı konulmuştur. Aynı yıl Harf İnkılabı yapılmıştır.
1931’de camiler ihtiyaca göre tasnife tabi tutulmuş, birbirine 200 metreden yakın olan camilerden biri kapatılmış, bir kısmı da satılmıştır.
KADROCULAR HAREKETİ – MİLİTAN TANRISIZLAR BİRLİĞİ (1932-1935)
Militan Tanrısızlar Birliği Rusya’da 1925’te kurulmuştu. Bizde Kadro dergisi etrafında benzer bir kadro oluşturuldu. Ancak Mustafa Kemal Paşa desteğini erken çekti ve dergi 1935’te kapandı. Kurucuları arasında Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Şevket Süreyya Aydemir, Vedat Nedim Tör, Burhan Asaf Belge, İsmail Hüsrev Tökin gibi isimler bulunuyordu.
DİN DİLİNE MÜDAHALE
1932’de din diline müdahale edilerek ezan, kamet ve salât-ü selam 1950’ye kadar Türkçe okutulmuştur. Bu emre uymayanlar cezalandırılmıştır. Kur’an Latin harfleriyle okutulmaya çalışılmıştır.
1933’te memurların cuma namazına gitmesi yasaklanmış, devlet dairelerinde namaz kılmak da 1974’e kadar yasak olmuştur.
1935’te cuma tatili pazar gününe alınmıştır.
1937’de laiklik Anayasa’ya girmiştir. Bundan sonra elif-ba, Kur’an-ı Kerim, tecvid ve Osmanlıca mevlit basımı yasaklanmış, Kur’an öğretimi tamamen yasaklanmıştır.
1942’de Rusya’da Stalin cami ve kiliseleri açarken Türkiye’de dinî kitap, gazete ve dergi basımı yasaklanmış, basında dinî kelimelerin kullanımı da engellenmiştir.
Bir köyde ölen bir Müslümanın cenaze namazı kılınamamış, köylüler cenazeyi namazsız defnetmek zorunda kalmıştır. (1950 yılı gazetelerinden)
DİNİ YASAKLARDA YUMUŞAMA (1949)
1949’da İmam-Hatip yetiştirme kursları açılmıştır. Süresi on ay olmasına rağmen beş ayda mezun verilmiştir. Medin Toker bu uygulamayı “Beş ayda patates yetişmez” diyerek eleştirmiştir. Mezunların maaşları hademelerin maaşının yarısı kadardır (o günlerde hademe maaşı 90 TL).
Aynı yıl Ankara’da İlahiyat Fakültesi açılmış, ancak ilk dört yıl Kur’an dersi okutulmamıştır.
İlkokulların 4. ve 5. sınıflarına isteğe bağlı din dersi konulmuştur.
Hacca gidişlere sınırlı olarak izin verilmiş, 20 türbe ziyarete açılmıştır.
1951’DEN GÜNÜMÜZE İMAM-HATİPLER
1951 yılında İmam-Hatiplerin yeniden açılması için kararname çıkarılmış, yedi ortaokul açılmıştır.
1953-1954 öğretim yılında lise kısmı da açılmış ve 28 öğrenci kayıt yaptırmıştır. Ancak yıl sonuna kadar sayı 12’ye düşmüştür. Bu sayıyla üç yıllık lise eğitimi başlamıştır.
Liseler mezun verdikten sonra 1958’de Yüksek İslam Enstitüleri açılmıştır.
1960 darbesinden sonra Hasan Âli Yücel başkanlığında toplanan bir komisyon, İmam-Hatiplerin kapatılmasını hükümete tavsiye etmiştir. Ancak Genelkurmay Başkanı Cevdet Sunay bunu kabul etmemiş ve okullar kapatılmamıştır.
1971’deki hükümet darbesinden sonra kurulan yönetimin ilk icraatı İmam-Hatiplerin orta kısmını kapatmak olmuştur.
VETOYA VETO (1974)
1974 yılına kadar İmam-Hatip okulları üniversitelere girememekteydi. Durumun düzeltilmesi için çıkarılan kanun Cumhurbaşkanı tarafından veto edildi. Bunun üzerine MTTB “Vetoya veto” adıyla mitingler düzenledi.
1974 yılında İmam-Hatip okulları, İmam-Hatip Lisesi statüsü kazandı ve bütün üniversitelere giriş hakkı elde etti.
1980’den sonra İmam-Hatiplere kız öğrenciler de kabul edildi.
28 Şubat 1997 sürecinde İmam-Hatiplerin üniversiteye giriş puanları düşürüldü, 55 okul kapatıldı. Bu uygulama 2009’da sona erdi.
Uzun lafın kısası; İmam-Hatiplerin tarihi, ülkenin eğitim ve inanç politikalarıyla iç içe ilerlemiştir.
Osman Ayvazoğlu – 20 Ekim 2025, İzmit