Toplum ve insan ilişkisi üzerine biraz düşünmeye başladığınızda karşımıza neredeyse herkesçe ezberlenmiş bir cümle çıkar:
“İnsan sosyal bir varlıktır.” Öylesine kabul görmüş bir cümledir ki bu, çoğu zaman üzerinde düşünmeye bile ihtiyaç duymayız. İnsan insanla var olur deriz ve yalnızlıktan korkarız.
Kalabalıkları güvenli, tek başınalığı ise çoğu zaman bir eksiklik olarak görürüz. Hatta bir insanı tek başına gördüğümüzde onun yalnız olduğunu; insanlardan uzak durduğunda ise kendisini sosyal hayattan izole ettiğini düşünmeye başlarız.
Peki gerçekten öyle mi? İnsan gerçekten sosyal bir varlık mı? Daha doğrusu, sosyal olmak tam olarak ne demek?
Her gün onlarca insanla konuşmak mı? Kalabalıklar içinde yaşamak mı? Yoksa insanın kendisini ait hissettiği, anlaşıldığı ve gerçek bir bağ kurabildiği ilişkiler içinde olması mı?
Belki de bugüne kadar bu kavramları yeterince sorgulamadık. Çünkü yalnız olanla tek başına olanı, tek başına olanla sosyal olarak izole olmayı birbirinden ayırmadan değerlendirdik.
Oysa üçü aynı şey değil.
Bir insan tek başına kalabilir ve bundan büyük bir huzur duyabilir. Bir başka insan kalabalıkların ortasında yaşayabilir ancak kendisini çok yalnız hissedebilir. Bir diğeri ise insanlarla kurduğu bağları giderek kaybederek sosyal izolasyon yaşayabilir. Belki de sorun yalnızca kaç kişinin arasında olduğumuzla ilgili değil, toplumsal ilişkilerimizde ne kadar aidiyet hissettiğimizle ilgilidir.
Bugün hiç olmadığı kadar insanla hiç olmadığı kadar kolay iletişim kurabildiğimiz bir dönemde yaşıyoruz. Dünyanın öbür ucundaki birine saniyeler içinde mesaj gönderebiliyor, sosyal medya üzerinden yüzlerce hatta binlerce insanla bağlantı kurabiliyoruz. Fakat “Ulaşabilmek ile bağ kurabilmek aynı şey mi?”
İşte tam da burada toplumsal ilişkilerde üç önemli kavram karşımıza çıkıyor: Yalnızlık, tek başınalık ve sosyal izolasyon. Bu üç kavramı sorgulamanın günümüzde daha derin bir anlamı var. İlk bakışta birbirine oldukça yakın görünen bu üç kavramın aslında ortaya çıkış biçimleri ve insan hayatındaki karşılıkları birbirinden farklı. Fakat ortak bir noktaları var: Üçünün de var oluş noktası insan ve toplum arasındaki ilişki. Bugün bu kavramların kesiştiği noktaya bakacağız.
Bu Üç Kavram Arasındaki Fark Ne?
Yapılan araştırmalar, günlük hayatta çoğu zaman birbirinin yerine kullandığımız bu kavramların aslında birbirinden oldukça farklı olduğunu ortaya koyuyor. Perlman ve Peplau’nun çalışmalarında yalnızlık, en yalın haliyle kişinin sahip olduğu ilişkilerin kendisi için yeterli olmadığını hissetmesiyle açıklanıyor.
Yani yalnızlık, öncelikle bir duygu ve kişiye özel bir deneyim. Yani bu, etrafımızda kaç kişinin olduğundan çok, o ilişkilerin bize ne hissettirdiğiyle ilgili bir durum.
Sosyal izolasyon ise daha farklı. Holt-Lunstad ve ekibinin ortaya koyduğu ayrımda sosyal izolasyon, kişinin çevresindeki insanlarla kurduğu ilişkilerin ve sosyal temasının gerçekten az olmasıyla ilgili. Dolayısıyla insanlardan uzak olmak ile kendini yalnız hissetmek aynı şey değil.
Bir de tek başınalık var. Tek başına olmak çoğu zaman yalnızlıkla eş tutuluyor. Oysa Victor ve Pikhart’a göre bir insanın tek başına yaşaması yalnız olduğu anlamına gelmiyor.
Bu iki araştırmacının çalışması, “tek başına yaşamak”ın sadece hane tipini anlatan bir sayım bilgisi olduğunu, bunun otomatik olarak yalnızlık veya izolasyon anlamına gelmediğini ortaya koyuyor.
Yani kişi kendi evinde tek başına yaşıyor olabilir ama ailesiyle, arkadaşlarıyla, komşularıyla ya da çevresindeki herhangi bir toplulukla güçlü ilişkiler kuruyor olabilir. Tam tersine, kalabalık bir evde yaşayan bir insan da kendisini son derece yalnız hissedebilir.
Ayrıca insanın bilinçli olarak tek başına kalmaya ihtiyacı da vardır. Günün gürültüsünden uzaklaşmak, düşünmek, dinlenmek ve kendisiyle baş başa kalmak için seçilen bir yalnız kalma hali, bir eksiklik değil aksine kişinin kendisiyle kurduğu sağlıklı ilişkinin göstergesi olabilir.
Burada önemli olan, kaç kişinin etrafımızda olduğu değil; kendimizi o insanların arasında ne kadar bağlı, anlaşılmış ve ait hissettiğimizdir. Bu ayrım bize önemli bir gerçeği gösteriyor: Toplumsal ilişkilerde kavramlara yüklediğimiz bütünleşik anlamlar, ikili ilişkilerimizde de yanlış anlaşılmalara neden olabiliyor.
Tek başına kalmayı seçen birini “yalnız”, insanlardan uzak duran birini “asosyal”, çevresiyle daha az görüşen birini ise hemen “izole” olarak tanımlayabiliyoruz. Ancak yalnızlık her zaman insan eksikliğinden, tek başınalık her zaman bir problemden, sosyal izolasyon da her zaman kişinin kendi tercihinden kaynaklanmıyor.
Çünkü insanın iç dünyası, dışarıdan göründüğü kadar kolay okunmuyor. Dolayısıyla üç kavramı aynı kefeye koymak, insanın toplumla kurduğu ilişkiyi anlamlandırırken doğru olanı görmemizi zorlaştırıyor.
Peki Ya Ne Yapmalı?
“İnsan sosyal bir varlıktır.” cümlesini yeniden düşünmenin zamanı gelmiş olabilir. Artık, “hiç olmadığı kadar bağlantılı olduğumuz bu dünyada neden hala birbirimizden bu kadar uzak hissediyoruz?” sorusuna odaklanmamız gerekiyor.
Evet, insan ilişki kurmaya ihtiyaç duyar. Ancak birbirimizi tanımlamak yerine, biraz daha anlamaya çalışmamız gerekiyor. Belki de insan olmanın ölçüsü, kaç kişiyle çevrili olduğumuz değil; kurduğumuz ilişkilerin ne kadar anlamlı olduğu, kendimiz olabildiğimiz ve bir başkasının da kendisi olmasına ne kadar alan açabildiğimizdir.
Çünkü nihayetinde mesele yalnız kalmak değil. Asıl mesele, insanlarla birlikteyken bile birbirimize ne kadar yakın olduğumuzdur. Belki insanın toplumla imtihanı da tam burada başlıyor:
Yalnızlık içinde boğulmadan, kalabalıkların içinde kaybolmadan, tek başınalığın içinde
eksilmeden ve her şeyden önce birbirimizi yanlış etiketlemeden yaşayabilmek...
Kaynakça
• Perlman & Peplau (1981). “Toward A Social Psychology of Loneliness.”
• Holt-Lunstad Et Al. (2015). “Loneliness And Social Isolation as Risk Factors for Mortality.”
• Victor & Pikhart (2020). “Typologies of Loneliness, Living Alone and Social Isolation.”